20 Mart 2019 tarihinde merkez üssü Denizli ili Acýpayam ilçesinin Yeniköy mahallesi sýnýrlarý içerisinde 5.5 (Mw) büyüklüðünde meydana gelen deprem sonucunda, Acýpayam ovasý içindeki yerleþim yerlerinde yýðma yapýlarda aðýr hasarlar meydana gelmiþtir. Ova içinde yeraltýsuyu derinliði zemin yüzeyinden 1 m-4.5 m arasýnda deðiþmektedir ve zemin yapýsý genellikle siltli çakýllý ve kumlu kil biriminden oluþmaktadýr. 5.5 büyüklüðündeki deprem sonrasý ova içerisinde zemin sývýlaþmasý gözlenmemiþtir. Yapýlardaki aðýr hasarlarýn ana nedeni, zemin büyütmesinin yüksek olduðu yerleþim yerlerinde kerpiç, biriket ve delikli tuðla ile yapýlmýþ yýðma yapýlarýn olmasý, ve betonarme yapýlarda da kaçak ve dayanýmsýz yýðma çatý katlarýnýn inþa edilmesinden kaynaklanmýþtýr.

Kaya ortamlarda çökme türü yer deðiþtirmelere neden olan önemli yapýsal kusurlar, süreksizlikler (kýrýk-çatlak-fay) ve karstik boþluklardýr. Karstik boþluklarýn konum ve geometrilerine baðlý olarak hem temel kayada hem de örtü tabakasýnda obruklar oluþabilmektedir. Obruk oluþumu, birinci derecede, karstik yapý içeren karbonatlý kayaçlarýn varlýðý ve bunlarý örten gevþek ve zayýf malzemenin olup olmamasýna baðlýdýr.
Afþin-Elbistan maden sahasýnda 2011 yýlýnda yaþanan heyelanlardan sonra madencilik faaliyetinin yeniden baþlatýlmasý için kömürlü çökellerin tabanýnda bulunan karstik basýnçlý akiferin hidrolik yükünün düþürülmesi planlanmýþtýr. Bu amaca yönelik susuzlaþtýrma kuyularý Ocak-2015 ayýndan itibaren iþletmeye alýnmaya baþlanmýþtýr. Havza kenarýnda ilki, bu tarihten iki hafta sonra olmak üzere 6 ayda toplam 5 adet obruk oluþmuþtur. Maden Sahasýnda obruk oluþum mekanizmasýnýn anlaþýlmasýna ve potansiyel obruk alanlarýnýn belirlenmesine yönelik olarak yoðun bir araþtýrma ve inceleme programý yürütülmüþtür. Bu kapsamda havzanýn jeomorfolojik, jeolojik, hidrolojik, hidrojeolojik ve jeomekanik modelleri oluþturulmuþ ve hazýrlanan veri tabanýna eklenmiþtir. Coðrafi Bilgi Sistemi (CBS) tabanlý bir analiz yönteminden yararlanýlarak obruk oluþumunu belirleyen parametrelerin alansal daðýlýmýný gösteren tematik haritalar hazýrlanmýþtýr. Obruk oluþumunda parametrelerin etki derecesi ve aðýrlýk katsayýlarýnýn belirlenmesinde çok ölçütlü karar verme analizlerinden biri olan Analitik Hiyerarþi Süreci (AHS) yaklaþýmý benimsenmiþtir. Sýnýflandýrma ve aðýrlýklandýrma iþlemi yapýlan tüm parametreler kullanýlarak Obruk Hassasiyet Ýndeksi (SSI) hesaplanmýþtýr. SSI deðeri ortamýn obruk oluþumuna karþý hassasiyetini ifade eder. Yüksek SSI deðeri ortamýn obruk oluþumuna karþý hassasiyetin yüksek olduðunu göstermektedir. Ýnceleme alanýnda en yüksek SSI deðerlerinin havza kenarýna karþýlýk geldiði belirlenmiþ ve oluþan obruklarýn da ayný bölgede yer aldýðý görülmüþtür.

Arazi kullaným planlamasý, sürdürülebilir kalkýnma süreclerinin merkezinde yer almakta olup, jeo-çevresel þartlara uyumlu bir þekilde yapýlandýrýlmalýdýr. Bu çalýþmada, Denizli kent merkezinde 1984 ve 2018 yýllarý arasýnda arazi kullanýmýnda meydana gelen deðiþimler belirlenmiþtir. Analizlerde, 1984 ve 2018 yýllarý için sýrasýyla Landsat-5 TM ve Landsat-8 OLI görüntüleri kullanýlmýþtýr. Uydu görüntülerinde ön iþlem aþamasýnda geometrik, radyometrik kalibrasyon ve atmosferik düzeltmeler uygulanmýþtýr. Arazi kullanýmý deðiþim tespiti, kontrollü sýnýflandýrmalardan, Spektral Açý Haritalama yöntemi kullanýlarak gerçekleþtirilmiþtir. Sýnýflandýrmanýn doðruluðu kappa indeksi ile deðerlendirilmiþ olup 1984 yýlý için 0.80, 2018 yýlý için 0.87 olarak bulunmuþtur. Elde edilen sonuçlara göre 1984 ile 2018 yýllarý arasýnda yerleþim ve orman alanlarýnda sýrasýyla %155 ve %96’lýk artýþ meydana gelirken, tarým ve çýplak arazilerde ise %52 ve %40’lýk oranlar da azalma gözlenmiþtir. Yerleþim alanlarýnýn büyük çoðunluðunun, aktif fay zonlarýna yakýn bölgelerde arttýðý belirlenmiþtir. Buna göre, çalýþma alanýnda yer alan aktif faylara 500 m’lik zonlar içerisinde, 1984 ile 2018 yýllarý arasýnda yapýlaþma alanlarýndaki artýþ, % 240 olarak tespit edilmiþtir.

Kaya kütlesinin yenilme kriteri yüzey ve yeraltý yapýlarýnýn tasarýmýnda en önemli temeldir. Ancak, çatlaklý kaya kütlesinin davranýþý ve kýrýlma koþulu günümüzde de kaya mekaniðinin merak edilen konularý arasýndadýr. Bu tartýþmalarýn esas nedeni jeoteknik uygulamalar sýrasýnda veya sonrasýnda karþýlaþýlan problemlerdir. Bu konudaki, deneye dayalý ve teorik yaklaþýmlardan bazýlarý, mühendislik kanaatleri ile uyumlu ve karar verme sürecine yardýmcý olmalarý nedeniyle sýk kullanýlmaktadýr. Uygulamanýn boyutuna baðlý sistem büyüklüðü kavramýnýn öne çýkarýldýðý güncel çalýþmalar, mevcut yenilme kriterlerinin kuþkuyla sorgulanýr olduðuna iþaret etmektedir. Pratikte yaygýn kullanýlan Mohr-Coulomb yenilme kriterinin çok cisimden oluþan süreksiz ortamlarýn (çatlaklý kaya) yenilme koþulunu tam olarak temsil edemeyeceði açýktýr. Kayanýn süreksiz bir ortam karakteri taþýmasý nedeniyle, 1970’lerden itibaren arayýþ içerisine girilmiþ, 1980’li yýllarda önerilen ve günümüze kadar birçok kez modifiye edilen Hoek-Brown yenilme kriteri uygulamada kabullenilmiþtir. Ancak, bu yenilme ölçütünde kullanýlan ve farklý türden kayalar için önerilen ampirik parametrelerin de tartýþmaya açýk olduðu bilinmektedir. Makalede, bu gerçekten hareketle, laboratuvar ölçeðinde fiziksel olarak çatlaklý kayaya önceden benzetilen mikro-fissürlü model malzemesi üzerinde sürdürülen mekanik deney sonuçlarý tartýþýlmýþtýr. Model malzemesi olarak ýsýl iþlemle tane sýnýrlarý farklý düzeylerde örselenen mermer örnekleri kullanýlmýþtýr. Sürekli yenilme durumunda üç eksenli deneylerden elde edilen yenilme zarflarý Mohr-Coulomb ve Hoek-Brown yenilme kriterleriyle karþýlaþtýrýlmýþtýr. Sonuçta, üç eksenli deneylerde yenilme sürecini ve taneler arasý doku yenilmesini temsil eden (post-failure) eðrilerin Hoek-Brown yenilme kriteri ile benzer ve kýyaslanabilir olduðu ortaya konmuþtur. Karþýlaþtýrma sonucunda, düþük çevre gerilmeleri için elde edilen dayanýmýn Hoek-Brown yenilme kriterinden elde edilenden daha düþük olduðu belirlenmiþtir. Deneysel çalýþmalardan süreksiz ortamlarda yenilmenin dokuyu oluþturan elemanlar arasýnda geliþeceði, dolayýsýyla pratikte sýkça kullanýlan kesme mukavemeti parametrelerinin sistem büyüklüðüne baðlý olacaðý görülmüþtür.

Travertenler doðal gözenekli yapýlarý nedeniyle dekoratif anlamda kullanýlabilirliði fazla olan doðaltaþlardýr. Bu gözenekli yapý, taþta su emmenin de yüksek olmasýna neden olmaktadýr. Bu yüzden özellikle dýþ mekan uygulamalarýnda taþýn gözenekliliðini ve dolayýsý ile atmosferik koþullardan etkilenme derecesini azaltmak amacýyla dolgu iþlemi uygulanmaktadýr. Dolgu için toz kalsit, beyaz çimento ve çeþitli renklendiriciler yaygýn olarak kullanýlmaktadýr. Karýþým içerisinde kalsitin bulunmasý doðrudan maliyeti artýrmaktadýr. Bu çalýþmada kalsit yerine traverten tozunun kullanýlabilirliði araþtýrýlmýþtýr ve bu amaçla aðýrlýkça oluþturulmuþ 4 farklý karýþým oranýnda (1/0.5, 1/0.7, 1/1, 1/1.5) traverten tozu /çimento karýþýmlý dolgu malzemeleri laboratuvar ortamýnda üretilmiþtir. Diðer bir grup dolgu malzemesi ise ticari üretimde yaygýn olarak kullanýlan kalsit/çimento (1/1 oranýnda) karýþýmý þeklinde oluþturulmuþtur. Elde edilen sonuçlar dolgulu travertenlerde birim hacim aðýrlýðý deðerlerinde % 0.32 – 0.54 oranlarýnda artýþ, aðýrlýkça su emme deðerlerinde ise % 11.71 – 19.25 oranlarýnda azalma olduðunu ortaya koymuþtur. Ýncelenen doðaltaþ grubunun bütünü için kapiler su emmenin belirgin bir þekilde % 27.95 – 54.62 arasýnda deðiþen oranlarda azaldýðý tespit edilmiþtir. Benzer þekilde görünür porozite deðerlerinde de % 9.54 – 19.21 oranýnda azalmalar meydana gelmiþtir. Elde edilen sonuçlara göre 1/1 ve 1/0.7 oranlý (traverten tozu/çimento) karýþýmlarda birim hacim aðýrlýklardaki artýþla su emme deðerlerinde en fazla azalmalarýn olduðu belirlenmiþtir. Bu çalýþma ile elde edilen veriler, üretimi yapýlan travertenin kendi tozunun kullanýlmasý ile oluþturulacak dolgularýn uygulamada tercih edilmesi ile hem artýklarýn deðerlendirilmesi hem de üretim maliyetlerinin düþürülebileceði ortaya konulmuþtur.

Bu çalýþmada, Düzce Ýli’nde yer alan katý atýk düzensiz depolama sahasýnýn su kaynaklarýna etkisinin belirlenmesi ve iyileþtirilmesine yönelik öneriler getirilmesi amaçlanmaktadýr. Katý atýklar, Ýstanbul metropolitanýnýn içme suyunun temin edildiði Melen Barajý havzasýnda olup, Küçük Melen Çayý kenarýnda ve alüvyon üzerinde hiçbir önlem alýnmaksýzýn dökülmüþtür. Düzensiz depolama alaný ve yakýn çevresinin, jeoloji ve hidrojeoloji haritalarý hazýrlanmýþtýr. Ýnceleme alanýnda düzensiz katý atýk sahasýnýn yüzey ve yeraltýsuyu kalitesine etkisini belirlemek amacýyla; sahanýn menba ve mansap tarafýnda temsili noktalardan su örnekleri alýnmýþtýr. Alýnan su örneklerinin kimyasal analizleri yapýlmýþ, kirlilik durumlarý ve çeþitli kullaným alanlarýna uygunluklarý tartýþýlmýþtýr. Katý atýk düzensiz depolama sahasýnýn yüzey ve yeraltýsularý ile iliþkisi farklý çevre koþullarýnda deðerlendirilmiþ ve kavramsal modeller hazýrlanmýþtýr. Ýnceleme alanýnda düzensiz katý atýk sahasýnýn yüzey ve yeraltýsuyu kalitesini olumsuz etkilediði ve sularýn insani tüketim amacýna uygun olmadýklarý tespit edilmiþtir. Sonuç olarak, içme suyu havzasýnda bulunan katý atýklarýn bölgeden düzenli bir depolama tesisine taþýnmasý veya 45 m derinliðinde çepeçevre bir sýzdýrmazlýk perdesinin inþasý güvenli çözüm yöntemleri olarak görülmüþtür. Ayrýca, yüzey ve yeraltýsularýndan izole edilecek ortamdaki sýzýntý suyu seviyesinin doðal ortam su seviyesinin altýnda olmasý depolama tesisinden dýþa su akýmýna engel olacaðý tespit edilmiþtir.

Kaya malzemelerin tek eksenli sýkýþma dayanýmý (UCS) ve bazý fiziksel özellikleri kaya mekaniði ve mühendisliðinde kullanýlan çok önemli bir girdi parametresidir. Belirli þekil ve boyuttaki örneklerin kullanýldýðý fiziksel ve mekanik özelliklerin belirlendiði deneylerde, örnek hazýrlamanýn güç olduðu koþullarda bu deðerin belirlenmesi güçleþmekte ve bu sorunun aþýlmasý amacýyla doðrudan olmayan deney yöntemlerinden tahmini tercih edilmektedir. Kaya malzemelerin özelliklerinin tahmininde kullanýlan en yaygýn parametrelerden birisi de yüzey sertliðidir. Bu çalýþma kapsamýnda kaya malzemeler üzerinde kullanýmý yaygýnlaþmaya baþlayan ve Schmidt çekicine göre, çok daha düþük bir çarpma enerjisine sahip olan Leeb sertlik cihazý ile elde edilen sertlik deðerlerinin (HL) seçilen ignimbirit, traverten ve siyenit türü kayalarýn bazý fiziksel ve mekanik özelliklerinin tahmininde kullanýlabilirliði araþtýrýlmýþtýr. Öncelikle örneklerinin petrografik ve temel fiziksel özellikleri incelenmiþ daha sonra tüm örneklerin HL deðerleri ölçülmüþtür. Kuru (γdry) ve doygun (γsat) birim hacim aðýrlýk, görünür porozite (nA), su emme (wS), ultrases hýzý (VP) deðerleri ile HL deðerleri korele edilmiþ ve ilgili eþitliklerle sunulmuþtur ayrýca HL deðerlerinden UCS deðerlerinin tahmini için eþitlik önerilmiþtir. Ayrýca örneklerin boy/çap oraný (L/D) etkisinin HL ölçümleri üzerine etkisi araþtýrýlmýþtýr. Sonuç olarak 50 mm çaplý örneklerde minimum 1.5 L/D oranlý örnekler üzerinde HL deðerlerinin saðlýklý olarak ölçülebileceði önerilmiþtir.

Afete Maruz Bölge, özetle; afet etüt raporlarýnda, olmuþ veya olmasý muhtemel afetlerden etkilendiði veya etkilenebileceði belirtilen, iyileþtirme çalýþmalarý ile teknik ya da ekonomik olarak ýslah edilmesi mümkün olmayan alanlar olarak tanýmlanabilir. Ancak, heyelanýn, bu tanýma göre belirlenen alan sýnýrýnda bulunan yerleþim yerlerine etkisi kimi zaman tartýþmadan uzak kalmaktadýr. Ýstanbul Avcýlar Ambarlý Heyelaný ve çevresi, bu tip bir alan olup, heyelan alaný 2005 yýlýnda Afete Maruz Bölge ilan edilmiþtir. Alanda, 56 adet yapý kullanýlmaz hale gelmiþ ve karar gereði alandaki tüm yapýlar yýkýlmýþtýr. Ancak, devam eden süreçte, alanda herhangi bir hareket izleme çalýþmasý yapýlmamýþtýr. Böylelikle, heyelanýn zaman içerisindeki durumu kontrolsüz býrakýlmýþ ve çevre yapýlarýn süreç içinde karþýlaþabilecekleri riskler deðerlendirilmemiþtir. Bu çalýþmada, Avcýlar Ambarlý Heyelaný alanýnýn, gerileyerek büyüme potansiyelinin ve mevcut durumda çevre yapýlardaki güvenlik koþullarýnýn ortaya konulmasý amaçlanmýþtýr. Alanda yapýlan önceki çalýþmalar deðerlendirilmiþ, çalýþma kapsamýnda yeni zemin araþtýrma sondajlarý ile indeks ve mekanik laboratuvar deneyleri yapýlmýþtýr. Sondajlarda 6 ay süreyle inklinometre ölçümü yapýlmýþ, kayma düzlemleri tespit edilmiþ ve aktif olarak hareketine devam ettiði belirlenen heyelanýn kayma hýzlarý hesaplanmýþtýr. Mevcut durum için, etki alanýndaki yapý yükleri de hesaba katýlarak yapýlan statik ve dinamik stabilite analizleri ile belirlenen risklere karþýn, konsol tip forekazýk sistemi modellenmiþ ve heyelanýn gerileyeceði alan için elde edilen güvenlik koþullarý tanýmlanmýþtýr.

Uludað yükseliminin kuzey eteðindeki yüksek eðimli, plansýz ve yoðun yapýlaþmanýn olduðu yamaçlar jeolojik olarak da kritik dengede bulunmaktadýr. Bu çalýþmada kritik dengedeki yamaçta gerçekleþtirilen kontrolsüz kazý sonucunda yamaç dengesini bozularak yaklaþýk 10 gün süren bir heyelan olayý yaþanmýþtýr. Bu süreçte þevin üst kesiminde oturma ve deformasyonlar artmýþ kontrolsüz kazýdan 8 dönümlük alan etkilenmiþ ve bu kesimdeki yaklaþýk 80 ev güvenlik amacýyla boþaltýlmýþtýr. Heyelan sahasýnda yapýlan araþtýrma ve incelemeler sonucunda mühendislik jeolojisi modeli ortaya konulmuþtur. Arazi ve laboratuvar çalýþmalarý ile kayma yüzeyi, temel ve örtü birimlerin jeoteknik özellikleri saptanmýþtýr. Bu özeliklere göre önlem ve destek projeleri hazýrlanmýþtýr. Proje kapsamýnda ilk önlem olarak topuk kesimde çift sýra þaþýrtmalý fore kazýklardan oluþan destek yapýsýnýn imalatý daha sonra 3 kademe destek yapýsý imalatý ile heyelan kontrol altýna alýnmýþtýr. Mühendislik jeolojisi ve jeoteknik koþullar dikkate alýnmadan yapýlan kontrolsüz kazýlarýn ciddi maliyet ve diðer maðduriyetlere neden olduðu bu proje tipik bir örnek teþkil etmektedir. Benzer kontrolsüz giriþimler ne yazýk ki ülkemizde son dönemde artan bir oranda gündemi oluþturmaktadýr.

Ýstanbul’daki pekçok tarihi yapýda, çoðunlukla kireçtaþý, fosilli kireçtaþý ve killi kireçtaþlarýný bünyesinde barýndýran ve bölgede “Küfeki taþý” olarak adlandýrýlan taþlar kullanýlmýþtýr. Bu çalýþma kapsamýnda, bozunan Küfeki taþlarýnýn üzerinde farklý temizleme yöntemleri denenmiþ ve taþ üzerindeki etkileri araþtýrýlmýþtýr. Bu kapsamda, Küfeki taþý olarak kullanýlan orijinal yapýtaþlarýndan (Bakýrköy Küfekisi) ve günümüzde bu taþlarýn yerine kullanýlan farklý ocak sahalarýndan taze örnekler alýnmýþtýr. Bu örnekler üzerinde mineralojik, petrografik, kimyasal analizler ile, fiziksel ve mekanik deneyler gerçekleþtirilmiþtir. Ardýndan ayný örnek gruplarýnýn farklý, hýzlandýrýlmýþ eskitme yöntemleri ile bozunmalarý saðlanmýþtýr. Eskitilen örnekler lazer ve basýnçlý mikro kumlama yöntemleri ile temizlenmiþ ve temizlenen taþlarýn kütlece aðýrlýk deðiþimleri ile görsel deðiþimleri ayrýntýlý olarak belirlenmiþtir. Elde edilen bulgulara göre, temizleme yöntemlerinin seçiminde mutlaka kayaç içyapýsý ve fiziksel özelliklerinin gözetilmesi gerekliliði bir kez daha önemini göstermiþtir. Bunun yanýnda taþýn kullaným þeklinin ve kirletici türünün de yine temizleme yönteminin seçimi açýsýndan dikkate alýnmasý gerektiði ortaya konmuþtur. Küfeki taþlarý özelinde ise lazer ile temizleme yönteminin fiziksel olarak taþa daha az hasar veren yöntem olduðu belirlenmiþtir.