Bu çalýþmanýn amacý, Orta Anadolu'da sýcaklýklarý 17,5 - 86°C arasýnda deðiþen Gümüþkent (GK), Koçpýnar (KP), Dertalan (DA), Terme (TE), Kozaklý (KZ), Bayramhacý (BH), Karakaya (KK), Tuzlusu (TZ), Ziga (ZG), Narlýgöl (NG), Yeþilhisar (YH) ve Kemerhisar (KH) jeotermal sularýný, bu jeotermal sularýn bulunduðu alanlarda, sýcaklýklarý 10.4 ile 13.09°C arasýnda deðiþen Helvadere (HD), Dokuzpýnar (DP), Terme (TES) ve Kozaklý (KOS) soðuk sularý da dikkate alarak su kimyasý ve su izotoplarý yardýmýyla karþýlaþtýrmak ve kökenlerini deðerlendirmektir. Fay kontrollü bu sularýn akiferleri Paleozoyik yaþlý mermerler ve Eosen yaþlý kireçtaþlarý; örtü kayalarý ise geçirimsiz birimlerdir. Bu sularýn ýsý üretim sistemi genç volkanizma ve granitik/siyenitik sokulumlarýn yaný sýra radyojenik kaynaklara da baðlý olabilir. Karbonatlý, sülfatlý ve tuzlu bu sularýn tipleri KP, GK, BH ve TE’de Ca-HCO3; KZ’de Na-SO4; DA’da Ca-SO4; TZ, ZG, NG, KH, KK ve YH’da Na-Cl þeklindedir. Ýzotopik (δ18O ve δ2H) açýdan meteorik kökenli olan bu sular genelde derin dolaþýmlý ve yavaþ akýþlýdýr. Bazý sularda meteorik su doðrusundan gözlenen sapmanýn asýl nedeni buharlaþmadýr. Sýcaklýðý düþük KH, YH ve KK’nýn mineralizasyonlarý uzun süreli gaz-kayaç-su etkileþimi sonucu yükselmiþtir. Na-Cl tipli sularda tuzlanmanýn sebepleri halit mineralinin çözünmesi ile TZ ve ZG’de Tuzgölü ve tuz domlarý, YH ve KK’da Orta Kýzýlýrmak ve KH’da Ulukýþla havzalarýnýn kapanýmý sýrasýnda derinlerde kalmýþ daha yaþlý sularýn bu sulara karýþmasý olabilir. δ13C (‰PDB) deðerlerine göre sulardaki CO2 gazýnýn kaynaðý, jeojenik (mermer, denizel ve gölsel kireçtaþý) ve/veya manto olabilir. δ34S ‰VCDT deðerlerine göre sulardaki sülfatýn kaynaðý KK, ZG, KZ, TZ, KH’da evaporitik, diðer sularda ise volkanik ve/veya karbonat kayaçlar olabilir. Sularýn 14C yaþlarý DA’da en düþük (19.15 ka), KK’da en yüksektir (45.11 ka). Söz konusu sularýn 14C deðerleri çoðunlukla toplam çözünmüþ karbonat veya bikarbonattaki modern biyojenik karbonun katkýsýnýn ölçümü olduðu için hesaplanan yaþlar görünürdür. Bu baðlamda, incelenen sular geç Pleyistosen ve erken Holosen döneminde sisteme girmiþ yaþlý sular olabilir.

Bu çalýþma, Çankýrý bölgesinde yaygýn olarak bulunan killi ve kumlu jips yataklarýnýn sýva üretiminde kullanýlabilirliðini deðerlendirmektedir. Arazi koþullarýna uygun þekilde, örnekler herhangi bir ön saflaþtýrma veya katký iþlemi uygulanmadan alýnmýþ ve doðrudan laboratuvar analizlerine tabi tutulmuþtur. Kimyasal bileþimler XRF ile belirlenmiþ, mineralojik özellikler XRD ve Raman spektroskopisi ile incelenmiþ, ayrýca ince kesit petrografisi ile dokusal özellikler gözlemlenmiþtir. Sonuçlar, çoðu örneðin SO₃ ve CaO içerikleri bakýmýndan yüksek saflýkta jips ile uyumlu olduðunu göstermektedir. Ancak Çankýrý-4 örneði, yüksek SiO₂ ve Al₂O₃ seviyeleri ile birlikte kuvars, kalsit ve kil mineralleri varlýðý nedeniyle farklýlaþmýþ ve sýva üretiminden dýþlanmýþtýr. Petrografik incelemeler, Çankýrý-1 ve Çankýrý-6 örneklerinin referans endüstriyel jipse oldukça benzer homojen dokular sergilediðini, Çankýrý-5’in ise daha heterojen bir yapý gösterdiðini ortaya koymuþtur. Mekanik deneylerde, 7 günde 1.51 MPa olan tek eksenli basýnç dayanýmý 90 günde 2.84 MPa’a ulaþmýþtýr. Eðilme dayanýmý ise 28 günde ortalama 0.62 MPa iken 90 günde 1.52 MPa’a yükselmiþtir. Elde edilen sonuçlar, katkýsýz ve saflaþtýrýlmamýþ bu doðal jipslerin dahi sýva üretiminde kullanýlabilecek performans sunduðunu göstermektedir.

Kömür madenciliði faaliyetleri sýrasýnda çok çeþitli çevresel risk unsurlarý ortaya çýkabilmektedir. Ayný zamanda kömürün çýkarýlmasý ve taþýnmasý sýrasýnda maden sahasýnda çalýþan iþçiler baþta olmak üzere tarým arazileri ve yerleþim merkezlerine yakýnlýk düzeyine göre bölge halký olumsuz etkilenebilmektedir. Kömürdeki çevreye zararlý olabilecek elementlerin (Ag, As, B, Ba, Be, Cd, Cl, Co, Cr, Cu, F, Hg, Mn, Mo, Ni, P, Pb, Sb, Se, Sn, Th, Tl, U, V, Zn) mekansal daðýlýmlarýný ortaya koymak, çevre saðlýðý açýsýndan potansiyel risklerin belirlenmesi için önemli bir adýmdýr. Bu çalýþmada Uzaktan Algýlama yöntemleri ve Coðrafi Bilgi Sistemleri (CBS) araçlarý ile Ilgýn (Konya) ve Karapýnar (Konya) linyit sahalarýndaki elementlerin mekansal risk deðerlendirilmesinin tespit edilmesi ve karþýlaþtýrýlmasý amaçlanmýþtýr. Maden sahalarýnýn çevresi 10 m mekansal çözünürlüðe sahip SENTINEL-2 uydusu ile CORINE LULC verileri kullanýlarak 7 sýnýfa (tarým arazileri, mera, çýplak arazi, su, yapýlaþmýþ alanlar, sulu bitki örtüsü, aðaçlýk alanlar) ayrýlmýþtýr. Ardýndan CBS ile haritalama ve tampon bölge analizleri yapýlmýþtýr. Arazi Kullanýmý/Arazi Örtüsü ile tespit edilen sýnýflamada her iki maden sahasýnýn da tarým arazilerinde (Karapýnar: 155,32 km2; Ilgýn: 178,45 km2) ve mera alanlarýnda (Karapýnar: 140,4 km2; Ilgýn: 40,72 km2) yüksek daðýlým gösterdiði tespit edilmiþtir. Jeokimyasal bulgular ile Karapýnar linyitlerinde Ni, Ilgýn linyitlerinde ise As konsantrasyonlarý sýnýr deðerlerin oldukça üzerinde sonuçlar vermiþtir. Elde edilen bu bulgular ile tarým arazileri ve mera alanlarýnda, Karapýnar sahasýnda Ni, Ilgýn sahasýnda As konsantrasyonlarýnýn belirli aralýklarla kontrol edilmesi gerekebileceði sonucuna varýlmýþtýr.

Bu çalýþmada, Aksaray ilinin kuzeydoðusunda yüzeyleyen magmatik kayalarýn ayrýþma dereceleri ile ayrýþmaya baðlý oluþan granitoyitten türeyen topraklardaki aðýr metal deðiþimleri ve çevresel riskleri ortaya konulmuþtur. Hesaplanan ayrýþma indeksleri Ruxton oraný (RR) 5.88-8.51, Kimyasal deðiþim indeksi (CIA) 49.58-66.33, Kimyasal ayrýþma indeksi (CIW) 60.45-80.18, Parker ayrýþma indeksi (WIP) 48.32-76.79, Plajiyoklaz deðiþim indeksi (PIA) 64.33-83.79 aralýðýnda deðiþmektedir. Bu deðerler bölgedeki granitlerin orta derecede ayrýþmýþ olduðuna iþaret etmektedir. Granitik topraklardaki aðýr metallerin (HM) çevresel risklerini belirlemek için hesaplanan jeo-birikim indeksi (Igeo), Kirlenme faktörü (CF), Kirlilik Yükü indeksi (PLI) ve Potansiyel ekolojik risk (PER) indeksleri sýrasýyla -4,58-0,99; 0,06-2,98; 0,36-0,97 ve 0,124-23,818 aralýðýnda deðiþmektedir.
Artan ayrýþma derecesi ile benzer daðýlýmlar sunan ekolojik indeksler bölgede aðýr metal bakýmýndan belirgin bir kirliliðin olmadýðýna var olan düþük derecedeki kirlenmenin ise litoloji kaynaklý olduðunu ve herhangi bir antropojenik kirlenmeden bahsedilemeyeceðini ortaya koymuþtur.

Bu çalýþmada, Kesikköprü Fe-skarn yataðýndaki skarn, cevher ve yan kayaçlarýn mineralojisi ve bu kayaçlara ait ana oksit ve iz elementlerin davranýþý, göreceli daðýlýmý ve zenginleþme süreçleri ile Kesikköprü granitoyidinin farklý metaller açýsýndan skarn üretme potansiyeli incelenmiþtir. Kesikköprü cevherleþmesi, granat-piroksen (±filogopit±epidot) ile baskýn bir endoskarn zonu ve yan kayaçlara doðru granat (±piroksen±filogopit), piroksen (±granat±filogopit±epidot), epidot-granat ve epidot mineral birliktelikleri ile temsil olunan ekzoskarn zonlarý ile iliþkilidir. Manyetit cevherleþmesi özellikle epidot-granat ve epidot ekzoskarn alt zonlarýnda daha yoðundur. Mineralojik ve jeokimyasal özellikler, skarn oluþumunun geç evrelerinde demir içeriðinin belirgin bir þekilde arttýðýný göstermektedir. Jeokimyasal ve izokon-kütle dengesi analizleri, skarnlarýn oluþumlarýnda ilksel yan kayaç (protolit) kontrolünün güçlü olduðunu ortaya koymaktadýr. Granitoyidlerde, endoskarn geliþimi sýrasýnda Ca-Fe-Mg-Mn-Si ilavesi ve Al ve alkali (Na, K) tükenmesi görülürken, mermerlerde cevher zonuna doðru Fe artýþý ile birlikte Ca tüketilmesi görülmektedir. Skarn oluþturan granitoyidler ile metal türü arasýndaki kökensel baðlantýdan hareketle Kesikköprü granitoyidinin, yalnýzca Fe-skarný deðil, ayný zamanda Cu-, ve kýsmen de Au- ve Pb-Zn skarnlarý oluþturma potansiyelinin var olduðu, bölgedeki cevherleþmeler düþünüldüðünde, Kesikköprü granitoyidinin çoklu metal üretme potansiyelinin olabileceði düþünülmektedir.

Muskovit, levha silikatlar olarak da bilinen fillosilikatlara ait bir dioktahedral mika mineralidir. Beyaz mika olarak da adlandýrýlan muskovitler, magmatik, metamorfik ve sedimanter kayalar dahil olmak üzere tüm ana kaya gruplarýnda bulunabilir. Magmatik kayalarda özellikle S-tipi granitlerde ve pegmatitik kayalarda yaygýn olan muskovitler, genellikle yeþilþist fasiyesinde þist ve gnays bileþimindeki metamorfik kayalar içerisinde de deðiþen oranlarda yer almaktadýr. Ana silikat türlerinden biri olan fillosilikatlar, deðiþken yapýlara ve karmaþýk kimyasal özelliklere sahiptirler. Bu yapýsal ve bileþimsel farklýlýklardan dolayý, fillosilikatlarýn Raman kaymalarý farklý spektral bölgelerde gözlemlenebilir. Bunun yanýnda, magmanýn kristalleþme süreçlerindeki deðiþimler ve metamorfizma sýrasýndaki basýnç-sýcaklýk koþullarýndaki farklýlýklar, Raman spektrumlarýnýn þiddetini ve dalga sayýsýný etkilemektedir.
Bu çalýþmada, magmatik ve metamorfik kökenli muskovitlerin Raman spektrumlarý karþýlaþtýrýlmýþ ve aralarýndaki ayrýmlarýn ortaya konulabilmesi için pik kaymalarý da dahil olmak üzere Raman spektrumlarýndaki farklýlýklar analiz edilmiþtir. Basýnç ve sýcaklýk farklýlýklarýndan dolayý muskovitlerin Raman spektrumlarýnda kaymalar bulunmaktadýr. Genelde metamorfik kayalarda geliþen pik kaymalarý, sýcaklýk ve özellikle basýncýn etkisiyle meydana gelmektedir. Bunun yanýnda pik kaymalarýnýn muskovitlerdeki Si ve Al gibi bazý elementlerin içeriði ile de iliþkili olduðu bilinmektedir. Metamorfik muskovitlerin metamorfizma sýrasýnda etkili olan basýnç nedeniyle tercihli yönelime uðradýðý ve bu nedenle pik þiddetinin arttýðý, bant geniþliðinin ise metamorfizma sýrasýndaki basýnç sonucu geliþen foliasyondan kaynaklanan yapýsal kusurlar nedeniyle arttýðý düþünülmektedir. Bu çalýþmanýn sonuçlarý, Raman spektrumlarýndan yararlanýlarak muskovitlerin kökeninin ve ait olduðu kaya türlerinin belirlenebileceðini göstermektedir.

Çalýþma konusu olan granat porfiroblastlarý Ekinözü (Kahramanmaraþ) bölgesinde farklý mineralojik bileþime sahip þistlerden oluþan metamorfik kayaçlar içerisinde bulunmaktadýr. Pentagonal dodekahedron formda kristallenmiþ olan granat porfiroblastlarýnýn boyutlarý 0.5 – 4 cm arasýnda deðiþmekte olup koyu kýrmýzý, kýrmýzýmsý siyah renkte camsý parlaklýða sahiptirler. Mikroskop incelemelerinde oldukça kýrýklý-çatlaklý bir yapýda olan granat porfiroblastlarý kuvars, klorit ve ilmenit-manyetit türü opak mineral kapanýmlarý içermektedir. Konfokal Raman spektroskopisi analizlerine göre granat porfiroblastlarý almandin bileþimindedirler. Granat porfiroblastlarýnýn kimyasal yapý formülleri Alm0.80-0.88Prp0.07-0.13Grs0.01-0.07Sps0.00-0.05. olarak belirlenmiþtir. Granat – Biyotit jeotermometre hesaplamalarýna göre granatlarýn ortalama 4.5 kbar basýnç altýnda ve 465.4 ± 41.6 °C sýcaklýkta oluþtuklarý deðerlendirilmiþtir. Alt ve üst kýta kabuðuna göre normalize edilmiþ çoklu element deðiþim diyagramlarýnda Ekinözü granat porfiroblastlarýnýn LIL elementleri (Sr, K, Rb ve Ba) bakýmýndan tüketilme, HFS elementleri (Ta, P, Zr, Hf ve Y) bakýmýndan zenginleþme gösterdikleri belirlenmiþtir Kondrit’e normalize edilmiþ çoklu element deðiþim diyagramlarýnda ise granat porfiroblastlarýnýn Nadir Toprak Element içerikleri bakýmýndan 100 kata varan zenginleþmeler gösterdiði belirlenmiþtir (∑NTE: 162.1-284.9; ((La/Sm)N = 1.65-3.62); ((Sm/Yb)N = 0,43-0,67). Kimyasal analizlerden elde edilen Zenginleþme Faktörü hesaplamalarý, özellikle Co, Fe, U ve Mn elementlerinin renk oluþum sürecinde etkili olduðunu göstermektedir. EPMA analizleri ile optik absorpsiyon spektroskopisi de bu bulgularý destekleyerek Fe+2 iyonunun baskýn varlýðýný ortaya koymaktadýr. Mineralojik, jeokimyasal ve gemolojik incelemeler sonucunda Ekinözü granat porfiroblastlarýnýn yeþilþist fasiyesine karþýlýk gelen metamorfizma þartlarýnda oluþtuklarý, öz þekilli kristal yapýsýna sahip olmasý ve koyu kýrmýzý renkte camsý parlaklýk göstermesi nedeniyle mücevheratta kullanýlabileceði deðerlendirilmektedir.

Bu çalýþma, Doðu Anadolu'da (Ýpekyolu–Van) yer alan Kýratlý ofiyoliti içine sokulan mafik dayklara ait yeni petrografik ve jeokimyasal verileri sunmaktadýr. Neo-Tetis’in güneydoðu koluna ait bir kesiti temsil eden bu dayklar, esas olarak plajiyoklas ve piroksen içeren mikrogabro ve diyabazlardan oluþmakta, ayrýca kloritlenme ve serisitlenme gibi alterasyon özellikleri sergilemektedir. Ana ve iz element analizleri, dayklarýn bazaltik bileþimler gösterdiðini ve toleyitik ile alkalen olmak üzere iki gruba ayrýldýðýný ortaya koymaktadýr. Toleyitik örnekler, nadir toprak elementlerinde (REE) tükenmiþ desenler, niyobyum (Nb) azalmasý ve toryum (Th) zenginleþmesi ile karakterize olup, bunlar bir süpra-subdüksiyon zonu (SSZ) kökenine iþaret etmektedir. Buna karþýlýk, alkalen örnekler hafif nadir toprak elementlerince (LREE) zengin desenler ve kýtasal iç plakaya (within-plate) benzer jeokimyasal özellikler sergileyerek, düþük dereceli kýsmî erimeyi ve/veya gerilmeli tektonik evreler sýrasýnda kabuksal kontaminasyonu yansýtmaktadýr. Türkiye’deki diðer ofiyolitik dayk serileriyle yapýlan karþýlaþtýrmalar, Kýratlý dayklarýnýn hem dalma-batma hem de gerilme rejimlerine baðlý çok evreli magmatizmayý kaydettiðini göstermektedir. Bu bulgular, Güneydoðu Anadolu Ofiyolit Kuþaðý’nýn tektono-magmatik evrimine dair yeni bilgiler sunmakta ve Neo-Tetis Okyanusu’nun kapanýþý sýrasýnda manto heterojenliði, fraksiyonel kristallenme ve tektonik süreçlerin karmaþýk etkileþimini vurgulamaktadýr.

Bu çalýþmada, Kuzeydoðu Anadolu Bölgesi’nde Erzurum-Kars Platosu ile Doðu Pontidler’in kesiþim noktasýnda yüzeylenen Üst Miyosen yaþlý volkanik kayaçlarý oluþturan magmalarýn kristallenme ve yerleþim koþullarý çeþitli termobarometrik hesaplamalar yardýmýyla belirlenmiþtir. Bu volkanikler Oligosen yaþlý kiltaþý, silttaþý ve kumtaþý ardalanmasý ile üst seviyelerinde kireçtaþý ve çörtlü kireçtaþlarýndan oluþan birim üzerine uyumsuz olarak yerleþir. Petrografik olarak; ince iri taneli bazalt, bazaltik andezit ve andezitlerden oluþurlar. Bu kayaçlar; plajiyoklaz (An16-77), klinopiroksen (Wo39-45En43-50Fs11-12), ortopiroksen (Wo3-4En73-82Fs14-24), olivin (Fo63-86), hornblend (Mg#0.62-0.79) ve Fe-Ti oksit (Usp0.05-1.44, Ýlm94.10-95.53) minerallerinden ibarettir. Kayaç hamuru tüm bu minerallerin mikrolitleri ve volkan camýndan meydana gelir. Mikrolitik porfirik, hyalo-mikrolitik ve mikrolitik porfirik doku genel dokuyu oluþtururken, glomeroporfirik, intergranüler, pilotaksitik, subofitik, akma ve vesiküler dokular özel dokularý oluþturur. Plajiyoklaz ve klinopiroksenlerde gözlenen zonlanma, elek ve kemirilme dokularý dengesizlik dokulardýr.
Termobarometrik hesaplamalara göre volkanik kayaçlarýn kristallenme sýcaklýklarý 880-1230°C, basýnçlarý 0.73-8.71 kbar, oksijen fugasitesi (-10.94) ile (-8.92) arasýnda ve su içeriði % 4.60-6.32 arasýnda deðiþmektedir. Sonuç olarak incelenen volkanik kayaçlarýn; uçucularca zengin, yüksek oksidasyon koþullarýnda sýð ile derin kabuksal derinliklerde yüksek sýcaklýklarda (~2–32 km) oluþtuðu söylenebilir

Ýzmir–Ankara–Erzincan Sütur Zonu’nda yer alan Kýnýk Ofiyoliti’nin tabanýndaki metamorfik taban kayaçlarý, kuzey Neotetis’in tektono-termal evrimi hakkýnda önemli bilgiler sunmaktadýr. Arazi ve petrografik gözlemler; amfibolit, granat–amfibolit, amfibolþist ve kuvarsþistlerden oluþan bir diziyi ortaya koymakta olup, bu kayaçlar granoblastik ve nematoblastik dokular sergilemekte ve klorit ile epidot tarafýndan temsil edilen retrograd etkilerle deðiþim göstermektedir.
Mineral kimyasý verileri granatlarýn baskýn olarak almandin, daha az oranda piroop ve grossular, çok düþük oranda ise spessartin içerdiðini ve bazaltik protolitlerle uyumlu olduðunu göstermektedir. Amfiboller ise çoðunlukla kalsik tiplerdir (magneziohornblend ve tschermakit) ve kýsmen metamorfizma ile yeniden dengelenmiþ olsalar da magmatik özelliklerini büyük ölçüde korumaktadýr.
Jeotermobarometrik hesaplamalar, yaklaþýk 640–790 °C sýcaklýk ve 4–5 kbar basýnç koþullarýný iþaret etmektedir. Bu deðerler orta–üst amfibolit fasiyesi koþullarýna ve yaklaþýk 14–20 km derinliklere karþýlýk gelmektedir. Özellikle bir örnekte kaydedilen daha yüksek sýcaklýklar, metamorfik tabanlara özgü düþük basýnç–yüksek sýcaklýk (LP–HT) rejimine iþaret etmektedir.
Bu bulgular, Kýnýk amfibolitlerinin bazaltik protolitlerden türediðini ve intra-okyanus dalma-batma sýrasýnda, ofiyolit yerleþimi esnasýnda LP–HT metamorfizmasýna uðradýðýný ortaya koymaktadýr.

Orta Anadolu Ofiyolitlerine ait izotropik gabro ve plajiyogranitler, Derinkuyu (Nevþehir) çevresinde stoklar halinde yüzeylemektedir. Ýzotropik gabroyu kesen plajiyogranit, bu kayaçlara ait mafik mikrogranüler anklavlarý (MME) içerir. Gabro ve MME plajiyoklaz, klinopiroksen ve hornblend mineralleri içerir. Ýzotropik gabrolar, hornblend-piroksen ve piroksen-hornblend/hornblend gabro bileþimlerindedir. Plajiyogranit, kuvars, plajiyoklaz ve hornblendden oluþur ve tonalit bileþimi gösterir.
Mineral kimyasý analiz sonuçlarý, gabro, plajiyogranit ve MME’deki plajiyoklazlarýn sýrasýyla andezin–bitovnit (An47–85), andezin (An38–48) ve labradorit–bitovnit (An65–75) bileþimlerine sahip olduðunu göstermiþtir. Klinopiroksen (Mg#=0.73–0.84) ve hornblendler (Mg#=0.57–0.79) yüksek-Mg içerikleriyle karakteristiktir. Klinopiroksenler, diyopsit–ojit (En37–43Fs12–15Wo42–47) ve hornblendler çermakit–magnezyum-hornblend bileþimleri sergiler. Sýnýflama diyagramlarýnda klinopiroksen ve hornblend verileri, kaynak magma için bir ada yayýnýn varlýðýný göstermektedir. Piroksen ve amfibol termobarometrisi, klinopiroksen ve hornblend için P-T kristalleþme koþullarýnýn sýrasýyla 2.60–1.37 kbar; 1199–1186°C ve 1.95–1.09 kbar; 864–790°C olduðunu göstermektedir. Bu veriler, dalma-batma zonu üstü tipi ofiyolit magmasýnýn sýð litosferik seviyelere (9.2–3.9 km) doðru yükseldiðini ortaya koymaktadýr.